جاذبه های یک امام جماعت برای جوانان

قسمت عمدۀ مقاله که مباحث میدانی وتجربی مؤلّف را در بردارد جاذبه های متصوّر در یک امام جماعت برای قشر جوان رابا بهره گرفتن از عبارات مورد استفادۀ خود جوانها بررسی وآنها را فهرست وار بیان کرده است. از میان این جاذبه ها مردمی بودن، مخاطب شناسی، توجّه به جوانها از دوران کودکی، متّقی واهل عمل بودن، عدالت درظاهر وباطن وراحت بودن با اهل مسجد مورد تأکید قرار گرفته است. این مقاله با توجّه به متّکی بودن به تجربیّات میدانی مؤلّف فهرست منابع ارائه نکرده است.

مقدّمه

امروزه مساجـدى مشاهده مى شود که مملو از قشـر جوان است اما در مقابل مساجدى هم وجود دارد که معمولا خلوت بوده يا اقشار حاضر در آن بیشتر پیران هستند. شايد بتوان مهمتـرين عامل اين پديده را وجود يا نبود جاذبه در مساجد براى جوانان دانست .

وجود اين جذابيت ها در کارگزاران مساجد مهمترين عامل جذب يا دفع جوانان به اين بخش است.جاذبه ها در دو بخش ظاهرى شامل بخش امکانات مساجد و جاذبه هاى باطنى مربوط به فعاليت فرهنگى و نحوه برخورد کارگزاران و امام جماعت مى شود که در جذب افراد بسيارمهم و موثر است .

جوانانى که فعالانه دربرخى مساجد شهر حضور دارند علت حضور فعال خود را ناشى از وجود کانون فرهنگى درمسجد و برنامه ريزى متوليان مسجد در برنامه هاى متنوع علمى، آموزشى ، تفريحى وفرهنگى اين کانون ها والبته برخوردهاى گرم وصميمى امام جماعت و دست اندرکاران مسجد عنوان ميکنند .

امام جماعت مهم ترین عضو مدیریتی مسجد است که می تواند با برنامه ریزی و عملکرد صحیح و دقیق زمینه مناسبی را جهت تحقق سایر عوامل حضور مردم در مسجد فراهم کند.شخصیت امام جماعت و نحوه برخورد او با جوانان در ایجاد و چگونگی نگرش جوانان نسبت به دین و مسجد بسیار موثر است.

گرچه بخش مهمى از موفقيت امام جماعت به شخصيت خود وى مربوط است ولی بخشى نيز به مديريت مساجد مربوط مى شود که گاهى دست امام جماعت نيست و هيات امنا ( و متاسفانه گاهى سهامداران معينى که براى ساخت مسجد پول هزينه کرده اند ) با سليقه خاصى کنترل همه امور و از جمله انتخاب موسمى امام جماعت را به عهده دارند که در اين صورت امام جماعت بازيگر نقشى خواهد بود که آنان تعيين کرده اند.

در این مقاله جاذبه ها ودافعه های ممکن در یک امام جماعت که می تواند باعث جذب یا دفع جوانان به مسجد شود با تکیه بر تجربیّات مؤلّف بررسی خواهد شد. البتّه در مباحث ارائه شده این پیش فرض وجود دارد که جوانها دارای یک سری علایق مشترک و یک سری علایق مختص هستند واینگونه نیست که همۀ رفتارها وپیشنهادهای ارائه شده برای همۀ جوانها با هرسلیقه وعلاقه ای جذّاب باشند و ممکن است مواردی باشد که اکثریّت را جذب مسجد می کند ولی همین موارد به طور ناخواسته موجب دفع دسته ای نیز می شود.

جایگاه ویژۀ امام جماعت در جذب ودفع

امام جماعت تنها کسی است که تمام اهل مسجد مستقیما او را مشاهده میکنند و می شناسند. اودر نظر بسیاری ازمردم  از سایر افرادی که در مسجد کار میکنند بالاتر است. کسانی که یک بار برای همیشه در نماز جماعت مسجد شرکت میکنند اولین و آخرین کسی را که در مسجد با یک مسئولیت خاص میشناسند امام جماعت است .

کسانی که برای اولین بار به مسجد می آیند اوّلین شخصی را که درک میکنند امام جماعت است. بنابراین امام جماعت مسئولیت سنگین، بی بدیل و فرصت غیر قابل جبرانی برای جذب مردم به نماز جماعت دارد .

وظایف ویژه ونانوشتۀ امام جماعت

امام جماعت نقشی فراتر از نماز خوندن در مسجد دارد . او باید بداند مأمومین چه کسانی هستند وچه نگرشها وگرایشهایی دارند.امام جماعت برای این منظورباید با اهل مسجد ارتباط برقرار کند .چه بسا که این ارتباط تعداد مراجعین به مسجد را برای اقامه نماز جماعت بیشتر کند و آنهارا از نظر اعتقادی محکم تر و در مسائل شرعی جدی تر نماید . امام جماعت باید هدایت کننده یک جماعت باشه نه فقط امامی برای نماز گزاران.چرا که نماز جماعت یک فعالیت اجتماعی, سیاسی و دینی است.

جاذبه ها

1.    مردمی بودن

اگر امام جماعت با افراد فعال در مسجد روابط صمیمی داشته باشد به همان نسبت در ایجاد فرهنگ نماز و جذب افراد موفق تر است. به عبارتی حضورش در بین افراد نمازگزار و افراد فعال می تواند موجب شناختش از نیازهای روحی و عاطفی و حتی نیازهای مادی افراد حاضر در نماز باشد. می تواند به مشکلات آنان رسیدگی کند و روابط بسیار محکم و عمیقی ایجاد کند. مردمى بودن امام جماعت و برخورد مناسب موجب جذب شدن افراد و ایجاد علاقه جوانان به نماز جماعت می شود. اگر امام جماعت بتواند از افراد موثر و شاخص در ميان جوانان و پيران و فرهنگيان و بازاريان و پزشکان به مسجد دعوت و جذب کند مى تواند از حضور آنان در مسجد براى ايجاد جاذبه در ديگران و نيز رفع مشکلات برخى از مردم بهره ببرد . اگر مسجد عمدتا براى مجالس ترحيم باشد که متاسفانه فرهنگ دينى و معنويت و آموزش دينى در آنها جايى ندارد و صرفا براى گرامى داشت مردگان و عرض تسليت به زندگان است و در اين وسط هم پولى نصيب خادم و آبدارچى و قارى و واعظ مى شود و گذران زندگى محور است تا حفظ دين و معنويت و مذهب و قرآن در اين صورت مخاطبان ثابت و تاثيرگذارى و جاذبه دينى اش را از دست خواهد داد .

2.    عالم بودن

امام جماعت باید اهل مطالعه باشد . هم در احکام و مسائل دينى حرف هاى تازه اى براى گفتن داشته باشد و هم از مطالعات ديگر برخوردار باشد تا مردم خود را محتاج علم او ببینند .

وقتی مطالعات و اطلاعات او زیاد باشد و با سلیقه های جوانان همخوانی داشته باشد ودر رفتار و کارهايش خشک نباشد ونیزدر مسائل فرهنگى از جوانان همفکرى بخواهد و از پيشنهادات آنها در کارها استفاده کند جذب شدن جوانان به مسجد وخود او قطعی است. مردم به مسجد مى آيند تا دين، علم و معنويت کسب کنند و در حل مشکل محله و جامعه اطراف خود سهيم باشند و روحانى مسجد بايد در اين امور چيزى براى مردم داشته باشد .

3.    امانت دار بودن

اگرمردم امام جماعت را فردی امین و قابل مشورت و با درایت بدانند ؛ آن مسجد به بهترین محل مشاوره تبدیل خواهد شد.

4.    مخاطب شناسی

مخاطب شناسى و تيپ شناسى امام جماعت از افرادى که با آنان روبه روست در موفقيت فعاليت هاى فرهنگى وى بسيار موثر است . چون برخى مذهبى متعادلند و برخى افراطى برخى جاهل و نادانند و برخى آگاه و فرهيخته برخى پر از شک و ترديدهاى مربوط به مشکلات زندگى و تقدير و سرنوشت و فلسفه و .... برخى اهل فيلم و ماهواره و ... اند و برخى اصلا اهل راديو و تلويزيون نيستند . برخى ساده دل اند وبرخى هوشمند و دقيق و برخى زيرک و رند هفت خط . برخى از سلامت روانى نسبى برخوردارند و برخى استرس و هيجان هاى شديد و مشکلات روانى و خانوادگى عديده اى دارند که همه را به يک چوب راندن از لحاظ تبليغى و علمى و عملى مى تواند تلاش امام جماعت را بى ثمر يا کم ثمر سازد .

5.    وقت شناس بودن

امام جماعت باید حداکثر بعد از پایان پخش اذان حتما در مسجد حضور داشته باشد . اگر امام جماعت دیرتر از همه به مسجد بیاید (که متاسفانه در بعضی موارد اینگونه است) از جاذبه مسجد به خصوص برای جوانان کم میشود . اگرچه در موقع اذان وقبل از شروع نماز جماعت به ظاهر امام جماعت کار خاصّی ندارد ولی همین حضور ونشستن امام جماعت بر سر سجّاده تا تمام شدن اذان تأثیر به سزایی در جذب وتشویق نمازگذاران دارد. جوانان معمولا نماز هایی را که دیر شروع می شود ویا خیلی طولانی می گردد دوست ندارند . بهتر است او بین دو نماز صحبت نکند . یا اگر صحبت میکند صحبتی یک دقیقه ای ارائه کند. نماز خواندن کند يا تند يا کشدار کردن آداب و امور مسجد مى تواند به حضور مردم آسيب بزند .

6.    بها دادن به جوان ها

امام جماعت می تواند هرچند وقت یکبار، از جوانها برای شرکت در نماز جماعت تشکر کند. با احترام گذاشتن به جوان و نوجوان می توان آنها را در نظر خودشان مهم جلوه داد تا باز هم این کار مهم را تکرار کنند.

یکی از مصادیق احترام به جوانان را می توان مشارکت دادن آنها در صف اوّل جماعت دانست. متأسّفانه در بیشتر مساجد صف اول مخصوص پیر مرد هاست . در مسجد یکی از محلّات امام جماعت هر شب در صحبت ها جوانان را به حضور در صف اوّل تشویق کرده و ثواب بسیار بالای آن را گوشزدکرده بود. بعد از یک ماه تمام صف اول را جوانان پر کردند .

7.    آراسته بودن

تجربه های متعدّد نشان می دهد که ظاهر آراسته و خلق و خوی خوش بیشتر از هر چیز دیگری جوانترها را به سمت و سوی مسجد می کشاند. امام جماعت باید همیشه مهربان و خنده رو باشد. و همین امر خود بسیاری از روحیّه های فرّار را به مسجد خواهد کشاند.تجربه نشان داده است که اگر اگر امام جماعت ظاهری آراسته نداشته باشد نه تنها نمی تواند در جذب جوانان به مسجد موفّق باشد بلکه دافعه هم ایجاد می کند.

برخی از مصادیق عدم آراستگی امام جماعت عبارتند از:

1.       بیش از حد مسن یا پیر باشد

2.       صدای رسایی نداشته باشد

3.       الفاظ عوامانه به کار ببرد

4.       الفاظ ثقیل و غیر قابل فهم برای عموم استفاده کند

5.       روابط عمومی خوبی نداشته باشد

6.       وقت شناس نباشد

7.       راستگویی و امانتداریش ضعیف باشد

8.       طرفدار افراطی گروه، احزاب یا افراد خاصی باشد .

8.    توجّه ویژه به کودکان

جذب جوانها به مسجد از سنین پایین تر راحت تر و پایدار تر است. هر امام جماعتی باید بداند که انس دادن بچه ها به مسجد و دوست کردن بچه ها با خدا هم بهترین مسیر تربیت وهم مانع بزرگ آسیب های فرهنگی ودینی در ادامۀ زندگی آنان خواهد بود. به این منظور امام جماعت باید به گونه ای عمل کند که در مسجد به کودکان خوش بگذرد و تجربۀ حضور در مسجد برای آنان  دوست داشتنی باشد. او باید پیرمردها وپیر زنهایی را که معمولاً دل خوشی از کودکان مسجدی ندارند وپیوسته آنها را دعوا می کنند توجیه کند.

برای جذب کودکان راهکار های ذیل پیشنهاد می شود:

1.      مکبرگذاشتن از بچه ها به جای پیرمردها

2.       جایزه دادن

3.      گرفتن جشن تکلیف برای دخترها و پسرها در سالروز تولدشون در مساجد

4.      صحبت از مهربانی خدا دلخوش کردن آنها به محبت  وبهشت الهی

5.      گفتن احکام در لابلای قصه ها

9.    کد خدا منشی

اگر امام جماعت از گرايشات تند جناحى و بى مبنا گويى دور باشد و ملاکش منطق و معيارهاى کلى دين باشد جاذبه اش افزوده خواهد شد . يکى از آفات مسجد اين است که به محل قشون کشى هاى سياسى و قومى و طايفه اى و بالا دهى و پايين دهى و ساير مسائلى که از صدق و اخلاص و خضوع و خشوع به دور است تبديل شود که نقش امام جماعت در اين ميان مهم و هدايتگرانه است .

10.           ساده وراحت حرف زدن

استفاده از ادبیات سنگین کتاب های فقه و اصول در سخنرانی ها باعث می شود مردم پای صحبت نشیند. امام جماعت باید در سطح عامه مردم حرف بزند وبه هیچ وجه علم و فقه اش را به رخ مردم نکشد . او باید فرزند زمان خودش باشد و بتواند بزرگترین و پیچیده ترین مسائل دینی را به زبان مردم کوچه و بازار و با مثال های شیرین و با مراعات کم گویی و گزیده گویی بگوید . داشتن ذوق و سليقه در انتخاب مسائل ،احکام ، احاديث ، آيات و .... هنرى است که امام جماعت را در چشم مردم ایده آل خواهد بود .همچنین امام جماعت نباید خشک صحبت کند . ولازم است شوخی و طنز هم داشته باشد(البته به جا).

11.           متّقی واهل عمل بودن

امام جماعت نقش محوری در اتحاد و جذب و هدایت مومنین دارد و این امر با توصیه های شفاهی امکان پذیر نیست . بلکه باید با عمل امام جماعت همراه باشد.مأمومین انتظار دارند که او به آن چه که می گوید،بهتراز بقیّه عمل می کند.

12.           عدالت درظاهر وباطن

عدالت مورد تأکید در امام جماعت اقتضا می کند که او از گناهان کبیره به طور قطع دوری کند وتا توان دارند گناه صغیره انجام ندهد.  همچنین بنا به سیرۀ اولیای دین او باید با همه مردم به یک رفتار برخورد کند و میان آنها جز به خاطر تقوا فرق نگذارد.

او نباید با کسی که بیشتر به مسجد کمک می کند محترمانه تر از کسانی که وضعیت مالی مناسبی ندارند رفتار کند.

13.           مستقل بودن از نظر مالی

اگر امام جماعت شغل مناسبى داشته باشد و در کنار شغلش اهل مسجد و نماز جماعت باشد مى تواند بر رونق مسجد بيفزايد.

14.           جذب اطرافیان خود به مسجد

اگر امام جماعت بتواند فرزندان و همسر و بستگان خود را دوستانه به مسجد بکشاند در ديگران نيز تاثير زيادى خواهد داشت .

15.           مدیریّت صحیح مسجد

دور کردن مسجد از کارهاى تجارى و بقالى هاى مختلف از طرفى و افزودن به حجم کارهاى متنوع علمى فکرى فرهنگى و معنوى تاثيرگذار مسجد از طرف ديگر مى تواند به نقش سازنده مساجد کمک کند .

نتیجه گیری

امام جماعت نقشی فراتر از نماز خوندن در مسجد دارد و او باید هدایت کننده یک جماعت باشه نه فقط امامی برای نماز گزاران.چرا که نماز جماعت یک فعالیت اجتماعی, سیاسی و دینی است.

مردمی بودن، مخاطب شناسی، توجّه به جوانها از دوران کودکی، متّقی واهل عمل بودن، عدالت درظاهر وباطن وراحت بودن با اهل مسجد امام جماعت را محبوب مأمومین ومساجـد را مملو از قشـر جوان خواهد کرد.  

جوانانى که فعالانه دربرخى مساجد شهر حضور دارند یکی ازعلتهای حضور فعال خود را برخوردهاى گرم وصميمى امام جماعت و دست اندرکاران مسجد عنوان ميکنند .

امام جماعت مهم ترین عضو مدیریتی مسجد است که می تواند با برنامه ریزی و عملکرد صحیح و دقیق زمینه مناسبی را جهت تحقق سایر عوامل حضور مردم در مسجد فراهم کند.شخصیت امام جماعت و نحوه برخورد او با جوانان در ایجاد و چگونگی نگرش جوانان نسبت به دین و مسجد بسیار موثر است.

کسانی که برای اولین بار به مسجد می آیند اوّلین شخصی را که درک میکنند امام جماعت است. بنابراین امام جماعت مسئولیت سنگین، بی بدیل و فرصت غیر قابل جبرانی برای جذب مردم به نماز جماعت دارد .

اگر امام جماعت با افراد فعال در مسجد روابط صمیمی داشته باشد به همان نسبت در ایجاد فرهنگ نماز و جذب افراد موفق تر است. به عبارتی حضورش در بین افراد نمازگزار و افراد فعال می تواند موجب شناختش از نیازهای روحی و عاطفی و حتی نیازهای مادی افراد حاضر در نماز باشد. می تواند به مشکلات آنان رسیدگی کند و روابط بسیار محکم و عمیقی ایجاد کند. مردمى بودن امام جماعت و برخورد مناسب موجب جذب شدن افراد و ایجاد علاقه جوانان به نماز جماعت می شود. اگر امام جماعت بتواند از افراد موثر و شاخص در ميان جوانان و پيران و فرهنگيان و بازاريان و پزشکان به مسجد دعوت و جذب کند مى تواند از حضور آنان در مسجد براى ايجاد جاذبه در ديگران و نيز رفع مشکلات برخى از مردم بهره ببرد .

منابع جهت مطالعه

1. قرائتی ، محسن / پرتوی از اسرار نماز/ تهران : وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی سازمان چاپ و انتشارات ، 1369.

2. قرائتی ، محسن / همراه با نماز/ تهران : ستاد اقامه نماز، 1373.

3. قائمی ، علی / اقامه نماز در دوران کودکی و نوجوانی / (قـم ): طرح اقامه نماز، 1374.

4. قائمی ، علی/ هدایت نوجوان بسوی نماز/ قـم : ستاد اقامه نماز، 1373.

5. قدوسی ، حسین / آموزشگاه نماز/ تالیف حسین قدوسی .ــ (بی جا): کوثر، 1373.

6. قرائتی ، محسن / اسرار نماز قم : انصاریان ، 1413ق . = 1371.

7. قرائتی ، محسن / تفسیر نماز/ قم : ستاد اقامـه نماز، 1374.

8. قرائتی ، محسن / همراه با نماز/ تهـران : طرح اقامـه نمـاز، 1372..

9. قرائتی ، محسن / یکصـد و چهـارده نکتـه دربـاره نمـاز/ (بی جا): طرح اقامه نماز،1372.

10. قناویزچی ، صدیقه / نمـاز (نوجـوانـان ) 2: ویـژه دختـرخانـمهـا/ مشهـد: نشـر جلیـل ، 1376.

11.  ناصری ، محمد، / بوی عطر نماز: قصه های زندگی امام خمینـی (س ) برای کودکان و نوجوانان / تهران : ذکر، کتابهای قاصدک ، 1376.

12. نجفی کاشانی ، علی / بـرداشتـی از نمـاز/ قم : حوزه علمیـه قـم ، دفتـر تبلـیغـات اسلامی ، مرکز انتشارات ة کاشان : محتشم ، 1374.

13. نبوی ، ابوالفضل / حکمت و فلسفه نماز تهران : مکتب قرآن ، 1373.

14. نوری اشتهاردی ، احمد / چهل حدیث پیرامون نماز: و چند حدیـث دربـاره رفت و آمد در مسجد، نماز جماعت ، .../ قم : ناصر، 1374.

15. نعیمی ، جواد / قصه های نماز/ تهـران : سازمان تبلیغات اسلامی ، مرکز چاپ و نشر، 1374.